FaceBook  Twitter

ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ STRESS ΚΑΙ ΟΜΟΙΟΠΑΘΗΤΙΚΗ

 Νίκος Τσάμης

Ανακοινώθηκε στην 2η Διεπιστημονική Ημερίδα Κλασικής Ομοιοπαθητικής & Βιοϊατρικού Βελονισμού

Σάββατο 3 Μαίου 2014

 

            Σύμφωνα με έναν ορισμό, stressείναι η κατάσταση που προκύπτει σε έναν οργανισμό σαν απάντησή του απέναντι σε ένα περιβαλλοντικό ερέθισμα.

            Ο φυσιολόγος WalterCannon χρησιμοποιούσε την έννοια του stressαναφερόμενος στους εξωτερικούς παράγοντες, οι οποίοι διαταράσσουν αυτό που  ο ίδιος αποκαλούσε ομοιόσταση. Οι αντιδράσεις στο stress προκαλούν μια σειρά από αλλαγές στη φυσιολογία του νευρικού, του ενδοκρινικού και του ανοσοποιητικού συστήματος, με αποτέλεσμα βραχυχρόνιες και μακροχρόνιες επιπτώσεις.

            Οι περισσότερες βιοχημικές διεργασίες τείνουν να διατηρούν τις τιμές των βιοχημικών παραμέτρων εντός ορισμένων ορίων. Ουσιαστικά, η σταθερή κατάσταση του οργανισμού δεν υπάρχει. Εκείνο που συμβαίνει είναι μια διαρκής δυναμική κατάσταση προσαρμογής, μια διαρκής αναμέτρηση του οργανισμού με το stress. Η ομοιόσταση είναι μια από τις σημαντικότερες ιδιότητες των συστημάτων και τείνει να επιτυγχάνεται μέσω ενός εξαιρετικά περίπλοκου πλέγματος ρυθμιστικών μηχανισμών με στόχο την διατήρηση του «εσωτερικού περιβάλλοντος», όπως το χαρακτήρισε ο Cannon. Η μεγάλη πλειοψηφία αυτών των ρυθμιστικών μηχανισμών είναι του τύπου της «αρνητικής ανατροφοδότησης» (negativefeedback), όπως δηλαδή λειτουργεί ο θερμοστάτης του θερμοσίφωνα, ο οποίος κλείνει το κύκλωμα της αντίστασης που θερμαίνει το νερό όταν η θερμοκρασία υπερβεί ένα συγκεκριμένο όριο. Αντίστοιχα, η παραγωγή της θυρεοειδοτρόπου ορμόνης (TSH) από τον πρόσθιο λοβό της υπόφυσης μειώνεται εάν αυξηθούν τα επίπεδα των θυρεοειδικών ορμονών, η έκκριση ινσουλίνης από το πάγκρεας αυξάνεται όταν αυξηθούν τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα και αναλόγως μειώνεται όταν αυτά μειωθούν, η αυξημένη αρτηριακή πίεση μειώνεται  ύστερα από τις πληροφορίες που στέλνουν στον εγκέφαλο ειδικοί τασεοϋποδοχείς και τα ερεθίσματα εκείνου στην καρδιά για ελάττωση της καρδιακής παροχής και καρδιακής συχνότητας αλλά και την μείωση του τόνου των αγγείων, που προκαλεί αγγειοδιαστολή.

 

            Σ’ αυτό το σημείο, ας αντικαταστήσουμε τον όρο «οργανισμός» με τον όρο «σύστημα» και ας ορίσουμε το τελευταίο. Ένα σύστημα λοιπόν, ορίζεται σαν ένα σύνολο μερών (υποσυστημάτων) που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους λειτουργώντας σαν ενιαίο σύνολο και το οποίο κατέχει ιδιότητες που δεν χαρακτηρίζουν τα μέρη του, αλλά «αναδύονται» από τον ιδιαίτερο τρόπο οργάνωσης των μερών αυτών. Για παράδειγμα, το υδρογόνο και το οξυγόνο είναι αέρια αλλά στη σύνθεση H2O προκύπτει υγρό. Ένα σύστημα χαρακτηρίζεται κλειστό ή ανοικτό αναλόγως του αν η συμπεριφορά του μπορεί να αιτιολογηθεί από τις διεργασίες που συμβαίνουν στο εσωτερικό του (κλειστό σύστημα) ή στο περιβάλλον του (ανοικτό σύστημα). Είναι σαφές ότι τα βιολογικά συστήματα είναι ανοικτά συστήματα. Σε ένα ανοικτό βιολογικό σύστημα, όπως ο άνθρωπος, οτιδήποτε αποτελεί συνθήκη του περιβάλλοντος στην οποία προκαλείται να προσαρμοστεί (επιβιώσει) καλείται είσοδος (input). Τέτοια παραδείγματα αποτελούν η θερμοκρασία, η έκθεση σε έναν ιό, η υγρασία, η ανεργία, οι διαθέσιμες θερμίδες των γευμάτων του κλπ. Αντίστοιχα έξοδος (output) καλείται το σύνολο των προσαρμοστικών μεταβολών του συστήματος σε ένα δεδομένο πλέγμα περιβαλλοντικών προκλήσεων. Παραδείγματα εξόδου (μεταβολών δηλαδή) είναι ο πυρετός, η ευερεθιστότητα, η οστεοαθρίτιδα γονάτων, η απώλεια βάρους κλπ. Μπορούμε να θεωρήσουμε σ’ αυτό το σημείο το σύνολο των προσαρμοστικών μεταβολών που αποτελούν την έξοδο, σαν το σύνολο των «συμπτωμάτων» που αναπτύσσει ένας άνθρωπος κάτω από την επίδραση μιας συγκεκριμένης εισόδου. Ακόμη, θεωρούμε ότι το σύνολο των συμπτωμάτων αυτών είναι απόλυτα εξατομικευμένο ανάλογα με τις γενετικές προδιαθέσεις, την προϊστορία (πχ ιστορικό ασθενειών και τρόπος θεραπείας τους), την ηλικία κλπ του ανθρώπινου συστήματος που αναφερόμαστε. Δηλαδή, τα δεδομένα και οι πληροφορίες που εισέρχονται, υφίστανται μια ενεργό επεξεργασία αναλόγως του υποκειμένου και της κατάστασής του στο παρόν και το παρελθόν. Είναι επίσης σαφές, ότι ο βαθμός πολυπλοκότητας των διαδικασιών που προηγούνται της εξόδου είναι τεράστιος καθιστώντας αδύνατη την παρακολούθηση της συνολικής διαδικασίας και την περιγραφή της αλληλουχίας των εσωτερικών μεταβολών, που οδηγούν στην εμφάνιση των συγκεκριμένων «συμπτωμάτων». Το φαινόμενο είναι του τύπου «μαύρο κουτί» (blackbox).

Υπό το φως των προαναφερθέντων, θα μπορούσαμε να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια του stressσαν την κατάσταση στην οποία το σύνολο της «εισόδου» στο ανθρώπινο σύστημα φέρνει στα όριά της την προσαρμοστική δυνατότητα του οργανισμού. Για παράδειγμα, το να παραληφθεί ένα γεύμα λόγω φόρτου εργασίας δεν είναι stress, ενώ, αντίθετα, η αποχή από το φαγητό λόγω απεργίας πείνας για τρεις εβδομάδες είναι. Στην περίπτωση των απλών προσαρμοστικών αλλαγών στα πλαίσια μικρής επίπτωσης «εισόδων» (όπως η παράλειψη γεύματος) είτε δεν παράγονται συμπτώματα «εξόδου», είτε αυτά είναι εξαιρετικά ήπια και αίρονται εξαιρετικά γρήγορα (πχ υπερκινητικότητα του εντέρου στην προαναφερθείσα περίπτωση). Στις καταστάσεις stress, όπου δοκιμάζεται η δυνατότητα προσαρμογής του συστήματος από «εισόδους» που απειλούν να το καταστρέψουν, πάντα παράγονται συμπτώματα «έξοδοι». Να τονίσουμε εδώ, ότι ο κίνδυνος για το σύστημα δεν έχει προκύψει από τα συμπτώματα – «έξοδοι» αυτά καθαυτά, αλλά από το αιτιολογικό πλέγμα συνθηκών «εισόδου». Πάντοτε η «έξοδος» έπεται της εισόδου. Μάλιστα δε, τα συμπτώματα – «έξοδοι» (με την παραδοχή ότι τα βιολογικά συστήματα έχουν έναν εγγενή ορθολογισμό στην διατήρηση του εαυτού τους) είναι τα καλύτερα δυνατά για τον δεδομένο οργανισμό, την προϊστορία του σε έκθεση στρεσογόνων συνθηκών, τις προδιαθέσεις, την ηλικία του κλπ. Στην περίπτωση τώρα της λεγόμενης Αλληλοπαθητικής Ιατρικής, εκείνο που αποτελεί την θεραπευτική της πρόταση είναι η καταστολή των συμπτωμάτων, πράγμα που, σύμφωνα με την συλλογιστική που αναπτύχθηκε προηγουμένως, αποτελεί ενέργεια ανορθολογική, η οποία το μόνο που καταφέρνει είναι να προσθέτει ένα ακόμη stress στο σύστημα. Αντίθετα, η Ομοιοπαθητική Θεραπευτική σέβεται την εξατομικευμένη αντίδραση του οργανισμού χορηγώντας θεραπευτικά εκείνον τον φαρμακευτικό παράγοντα, ο οποίος λαμβανόμενος από έναν υγιή προκαλεί την ίδια συμπτωματολογία «εξόδου». Αυτή η «ενίσχυση» των συμπτωμάτων οδηγεί στην εξάλειψή τους και στην επαναφορά του συστήματος σε κατάσταση ισορροπίας. Αυτό αποτελεί τον περίφημο «Νόμο των Ομαίων», οποίος επιβεβαιώνεται εμπειρικά τους τελευταίους δύο αιώνες σε εκατομμύρια περιπτώσεις. Να ξεκαθαρίσουμε σ’ αυτό το σημείο, ότι τα συμπτώματα «έξοδοι» δεν αποτελούν «θεραπευτική αντίδραση» του οργανισμού, αλλά είναι το αποτέλεσμα των διαδικασιών επεξεργασίας των πληροφοριών της «εισόδου» στο πλαίσιο του «μαύρου κουτιού», αυτών νοουμένων σαν το σύνολο των αποκρίσεων του ανοσοποιητικού συστήματος, του ισχυρού ή όχι κινήτρου επιβίωσης στα πλαίσια ενός καλά οργανωμένου ψυχισμού κλπ. Η θεραπευτική αντίδραση προκύπτει ύστερα από την χορήγηση του ομοιοπαθητικού φαρμάκου με την μορφή της ήπιας επιδείνωσης των συμπτωμάτων που ακολουθείται από βελτίωση.

Το stress, ωστόσο, δεν είναι πάντα μια κακοήθης προσπάθεια του περιβάλλοντος να καταβάλει το σύστημα. Μπορεί να προέλθει και σαν αποτέλεσμα μιας εξελικτικής διεργασίας που θα οδηγήσει το σύστημα σε ανώτερα επίπεδα οργάνωσης. Ένα τέτοιο καλοήθες stressείναι και η ομοιοπαθητική θεραπεία. Στη διάρκειά της, εκτός από την αρχική θεραπευτική αντίδραση, θα επανεμφανιστούν (για να φύγουν οριστικά) παλαιότερες νοσηρές καταστάσεις, θα παρουσιαστούν νέα συμπτώματα – «έξοδοι», πχ στο δέρμα κ.α. Ο ασθενής θα πρέπει να έχει εκτός από υπομονή και μια ουσιαστική θεραπευτική σχέση με το γιατρό του, προκειμένου να διαχειριστεί το stressτης θεραπείας. Με παρόμοιο τρόπο stressείναι και η ψυχοθεραπευτική διαδικασία. Ο θεραπευόμενος θα χρειαστεί να ανοίξει επώδυνα κεφάλαια της ζωής του που είχε απωθήσει, θα αναθεωρήσει στάσεις και συμπεριφορές που είχαν φέρει τις σχέσεις του σε αδιέξοδο, θα επιχειρήσει ένα άλμα στο κενό, που είναι η αναζήτηση ενός νέου εαυτού. Ο LudwigvonBertalanffy, ιδρυτής της συστημικής θεωρίας, γράφει στο βιβλίο του «Γενική Θεωρία Συστημάτων»: «Εάν η ζωή, ύστερα από την διαταραχή της από το εξωτερικό περιβάλλον, απλώς ξαναγυρνούσε πάντα στην ομοιοστατική ισορροπία δεν θα είχε εξελιχθεί πέραν της αμοιβάδας», η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, είναι το καλύτερα προσαρμοσμένο ον του πλανήτη. Θα μπορούσαμε να πούμε, ότι η αποτυχία της προσαρμογής, της επανόδου δηλαδή στην ομοιοστατική ισορροπία, είναι δυστυχία και ασθένεια, αλλά από την άλλη πλευρά, η ίδια η δημιουργικότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς stress και συμπτώματα «εξόδου». Μια τέτοια θεώρηση του stressείναι αισιόδοξη. Προσδίδει σ’ αυτό την κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης των συστημάτων. Το stress, αν βιωθεί από την πλευρά του μεμονωμένου υποκειμένου, είναι απειλή. Από την πλευρά του συνόλου της ζωής, είναι η οδός της εξέλιξης. Μια εξέλιξη όμως που έχει σαν τίμημα πόνο και θάνατο. Η καταστατική θέση του ιατρού είναι ενάντια στον πόνο και τον θάνατο. Οφείλει όμως και να ενεργεί σεβόμενος τον τρόπο της φύσης! Η καταστολή των συμπτωμάτων του stressείναι η ίδια ένα επιπλέον stress, με τον άνθρωπο χωρίς συμπτώματα αλλά περισσότερο άρρωστο. Αντίθετα, η εφαρμογή του Νόμου των Ομαίων ενισχύει τα συμπτώματα πριν αυτά θεραπευτούν. Με μια ποιητική μεταφορά, σαν να ζητά η Φύση να την υπακούσουμε πριν μας ελεήσει με την παύση του Πόνου.