Διακοπή Καπνίσματος

Είναι γνωστό ότι η αλλαγή του τρόπου ζωής είναι αναπόσπαστο τμήμα της θεραπείας χρόνιων ασθενειών όπως η Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια, ο διαβήτης, η παχυσαρκία κλπ. Ειδικά για την ΧΑΠ η συσχέτιση της βαρύτητας της και της καπνιστικής συνήθειας είναι εντονότατη. Όμως, παρά το γεγονός ότι η συγκεκριμένη πληροφορία έχει φθάσει και στον τελευταίο καπνιστή (μαζί με τις υπόλοιπες νόσους που συνδέονται αιτιολογικά με το κάπνισμα), δεν έχει μειωθεί σημαντικά η εξάρτηση αυτή.

Ακόμη, οι επαγγελματίες υγείας που εμπλέκονται στην αντιμετώπιση των συγκεκριμένων νοσημάτων έχουν υιοθετήσει μια στερεότυπη αναφορά στους κινδύνους του καπνίσματος και στα «πρέπει» της διακοπής του χωρίς σημαντικά αποτελέσματα στην αλλαγή της συμπεριφοράς των ασθενών. Η αδιέξοδη «βιοϊατρική» προσέγγιση δεν θεωρεί ότι οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες θα έπρεπε να ανήκουν στην εκπαίδευσή τους, προκειμένου να βοηθήσουν τους ασθενείς τους να διακόψουν το κάπνισμα…

Σύμφωνα με το μοντέλο των σταδίων αλλαγής των Prochaska και DiClemente, η αλλαγή μιας συμπεριφοράς διέρχεται από πέντε στάδια.

Πρώτο: Ο ασθενής δεν σκέφτεται να αλλάξει συμπεριφορά.

Δεύτερο: Ο ασθενής εξετάζει την πιθανότητα αλλαγής της συμπεριφοράς.

Τρίτο: Ο ασθενής προετοιμάζεται να αλλάξει συμπεριφορά.

Τέταρτο: Ο ασθενής αναλαμβάνει δράση για να αλλάξει συμπεριφορά.

Πέμπτο: Ο ασθενής προσπαθεί για τη διατήρηση της αλλαγμένης συμπεριφοράς.

Ο ασθενής διέρχεται τα παραπάνω στάδια στη διάρκεια πολλών ετών. Είναι δε πολύ σημαντικό ο επαγγελματίας υγείας να έχει εκτιμήσει σε ποιο στάδιο βρίσκεται ο ασθενής του. Η εκτίμηση αυτή θα προκύψει από το ιστορικό τροποποίησης συμπεριφοράς. Ένα τέτοιο ιστορικό περιλαμβάνει όλες τις πληροφορίες που αφορούν τη συνήθεια του καπνίσματος, τις προσπάθειες διακοπής του, τη θέση και το ρόλο του περιβάλλοντος στην ενίσχυση της εξάρτησης, τις ιδιαίτερες κοινωνικές συνθήκες του ασθενή που συνδέονται με το κάπνισμα, τις συναισθηματικές καταστάσεις που επιτείνουν την επιθυμία, το είδος της εργασίας του κλπ.

Στην ουσία, τα παραπάνω στάδια περιγράφουν τη διαδικασία ενδυνάμωσης του κινήτρου για τη διακοπή του καπνίσματος. Αντίστοιχα, ο ρόλος του επαγγελματία υγείας είναι να βοηθήσει έτσι ώστε ο ασθενής να μετακινηθεί στο επόμενο στάδιο από αυτό που βρίσκεται.

Τονίζεται σ’ αυτό το σημείο ότι το κίνητρο για την αλλαγή μιας συμπεριφοράς είναι εντελώς εξατομικευμένο και σίγουρα δεν ενδυναμώνεται με την ανάλυση της δράσης του καπνού στο επιθήλιο του βρογχικού δένδρου. Το κίνητρο επίσης ποτέ δεν ενισχύεται με κάτι που ο ασθενής δεν θα πάθει διακόπτοντας το κάπνισμα. Αντίθετα, το κίνητρο συνίσταται σ’ όλα εκείνα που ο ασθενής θα κερδίσει, απολαύσει διακόπτοντας το κάπνισμα επειδή είναι αυτός και όχι κάποιος άλλος. Για άλλον για παράδειγμα είναι σημαντικό η φυσική κατάσταση και το να ξαναρχίσει ένα σπορ, για άλλον η βελτίωση της σεξουαλικής του ζωής, για άλλον η κακοσμία του στόματος κλπ. Αυτά τα ιδιαίτερα «κέρδη» είναι που πρέπει να ανιχνεύσει ο επαγγελματίας υγείας προκειμένου ο ασθενής του να κινητοποιηθεί.

Σε κάθε περίπτωση η «αντίσταση» στην αλλαγή δεν θα πρέπει να προκαλεί την κριτική του επαγγελματία υγείας στο πρόσωπο του ασθενή, ούτε το βαθμό της ισχύος του χαρακτήρα του. Μια τέτοια στάση προκαλεί ενοχές που σαν αρνητικό συναίσθημα ακινητοποιεί. Ο σεβασμός στην αυτονομία του ασθενή διατηρεί τις γέφυρες επικοινωνίας για μια πιο πρόσφορη μελλοντική στιγμή, που θα επιτρέπει την διαπραγμάτευση των ιδιαίτερων δυσκολιών που αντιμετωπίζει εκείνος προκειμένου να διακόψει το κάπνισμα. Η διαπραγμάτευση αυτή γίνεται κυρίως στο τρίτο στάδιο και προϋποθέτει το καλό ιστορικό τροποποίησης συμπεριφοράς μαζί με τη γνώση των ιδιαίτερων προσωπικών και κοινωνικών συνθηκών του ασθενή. Θα πρέπει δε αυτή η διαπραγμάτευση να καταλήξει σε αξιολογήσιμες τακτικές του τύπου: «Το πρώτο τσιγάρο όχι νωρίτερα των 2 ωρών από την έγερση» αντί ευχολόγια για την προσπάθεια μείωσης του καπνίσματος έναντι της απότομης διακοπής. Οι δυσκολίες υλοποίησης των τακτικών θα πρέπει να γίνονται αιτία μάθησης και εμπειρίας για την προσπάθεια συνολικά, αντί ευκαιρία για κριτική. Επίσης, οι επιτυχημένες τακτικές θα πρέπει να ενισχύονται με θετικά σχόλια και επαίνους. Στο πέμπτο στάδιο έχει αποδειχθεί ότι ο κυριότερος παράγοντας διατήρησης της αλλαγής είναι η συνέχιση της παρακολούθησης.

Αρκετά συχνά όμως ο ασθενής υποτροπιάζει και ξαναβρίσκεται πάλι στο πρώτο ή δεύτερο στάδιο οπότε η διαδικασία ξαναρχίζει…Το μοντέλο που σκιαγραφήθηκε έχει επικρατήσει στο χώρο της Ψυχολογίας της Υγείας και της λεγόμενης Συμπεριφορικής Ιατρικής (BehavioralMedicine)…

BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) Prochaska JO, Di ClementeCC The transtheoretical approach: Crossing traditional boundaries of therapy. Homewood, Dow Jones-Irwin 1984.

2) Rollnicks, Mason P, ButlerC: Health behavior Change: A guide for practitioners, Churchill Livingstone, New York 1999.